محیا

کوههای مقدس در اسلام
آمده است كه سنگ‌هاي خانه كعبه را فرشتگان از پنج كوه مقدس و حجرالاسود را از بهشت آورده اند. ازآن پنج كوه نام طور سينا، طور زيتا(زيتون)،كوه جودي و كوه حرا مشخصاً ذكر شده است.اين كوه‌ها از آن جهت مقدس‌ شمرده شده‌اند كه نظر كرده خداوند بوده و پاي پيغمبران به آن‌ها رسيده است: حضرت موسي(ع) و طور سينا، حضرت نوح(ع) و كوه جودي، حضرت عيسي(ع) و كوه زيتا، حضرت محمد (ص)و كوه حرا.حال به معرفی کوههایی می پردازیم که در قرآن و ادعیه از آنها نام برده شده است:

کوه ساعیر
 ساعير نام کوهی است که حضرت عيسی  برای راز ونياز به آنجا می رفت.همچنین محل نزول وحی به حضرت عیسی(ع) نیز است که در دعای سمات هم به این کوه اشاره شده :« و بطلعتک فی ساعیر ...» که منظور همان نزول وحی بر حضرت عیسی (ع) در کوه ساعیر است. برخی مسیحیان هم کوه زیتا (زیتون) را به عنوان کوه مقدس خود به شمار می آوردند. مولوی هم در مثنوی خود به این کوه اشاره می کند:
عيسی مريم ز حق ساغر گرفت *** خلق شد از، مستی او در شگفت
جای وحی و مستي اش ساعير *** بود او در آنجا گرد غير از دل زدود

طور سینا
«طور» در زبان عبرانی،به معنای کوه است، ولی غالباً استعمال آن در مورد چند کوه مانند طور سینا و طور زیتا به کار می رود. و اما طور سینا کوهی است نزدیک «ایله» و «مصر» و بعضی گفته‌اند: کوهی است در «شام» . از نظر لغوی سینا به معنای برکت است؛ یعنی کوه مبارک و برکت او به خاطر حضرت موسی(ع) بود که در آن جا حق بر او تجلی کرد و در آن جا ، کلام خدا را شنید.

 کوه حوریث
حوریث نام کوهی است در سرزمین کنعان که اولین بار در آن جا بر حضرت موسی  وحی نازل شد. همچنین حوریث کوهی در  ناحیه طور سینا است. بعضی گفته‌اند: حوریث، کوهی است درسرزمین شام و در بعضی از جمله مجمع البحرین تصریح شده است که این کوه و کوه سینا یکی هستند. به هر حال حوریث موضعی در حوالی طور سینا بوده و به آن منسوب می باشد. زیرا هنگام حرکت حضرت موسی(ع) از مصر با بنی‌اسرائیل  حضرت موسی (ع) در پاسخ بنی اسرائیل با عصای خود به سنگی که در آنجا بوده زده و از آن دوازده چشمه آب جوشیده است. بنا بر قولی این واقعه در کوه حوریث اتفاق افتاده است. چنان‌چه خدای تعالی در قرآن می‌فرماید:
*وَ إذ اسْتَسقی مُوسی لِقَومه فَقُلنا اضْربْ بِعَصاکَ الحَجَر فَانْفَجرتْ منهُ اثْنتا عَشْرَهَ عیناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أناسٍ مشرَبَهمْ*(سوره مبارکه بقره آیه 60) و این واقعه، قبل از ورود به وادی طور سینا بوده است.

کوه فاران
فاران (یا همان حرا) نام کوهی است در مکه که پیامبر(ص) در آن جا عبادت می کرد. اين كوه يكي از كوه هايي می باشد كه به آن جبال بني هاشم گفته مي شود و حضرت محمد (ص) فخر كائنات در بالاي اين كوه عبادت مي كردند. جبرئيل نخستين بار با حضرت رسول(ص) در اين كوه ملاقات كرده و از طرف خداي تعالی وحي آورده است. کوه فاران یکی  از جبال معروفه سه گانه است، که عبارتند از:کوه «ابوقبيس» ،کوه«قعيقعان» و کوه «فاران».

کوه ابو قبیس
كوه ابوقبيس از كوه هاى مكه است در جهت جنوب شرقى آن شهر و شمال شرقی مسجدالحرام قرار دارد و نزديك ترين كوه به خانه خداست. اين كوه مشرف بر كوه صفاست و در مقابل ركن حجرالاسود قرار گرفته است. در اهميت اين كوه كه به «جبل الامين» هم موسوم است گفته اند:
از تمام كوه هاى مكه برتر است  و سنگ هاى خانه كعبه از اين كوه آورده شد. ومدفن  حضرت شیث بن آدم  و حضرت حوا است.همچنین معجزه شق القمر بر فراز اين كوه اتفاق افتاده است. وحضرت ابراهیم(ع) از بالاى اين كوه مردم را براى انجام مناسک حج دعوت نمود.حضرت رسول اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) نیز از بالاى اين كوه رسالت خود را برای نخستین بار اعلام فرمودند.
       
پيمان «حِلْفُ الْفُضول» نیز در دامنه اين كوه منعقد گرديد که رسول خدا (صلى الله عليه وآله وسلم) در آن شركت داشت.از آن جهت به این کوه امين گفته می شود،  كه اين كوه، حجرالاسود را كه در زمان طوفان نوح(ع) به عنوان امانت به او سپرده شده بود ، به حضرت ابراهيم خليل(عليه السلام) به هنگام بناى كعبه برگردانيد.

كوه احد
 از كوه هاى مدينه است كه از غرب تا شرق امتداد داشته و از ساير كوه ها به آن شهر نزديك تر است و كوهى است مستقل از ديگر كوه ها و طولانى ترين كوه در شبه جزيره و به صورت سلسله جبال است. رنگ عمومى كوه قرمز متمايل به قهوه اى است و در فضيلت آن از رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم) نقل شده است كه:كوه احد بر درى از درهاى بهشت قرار دارد.
وجه تسمیه احد آن است که جدا و مستقل از كوه هاى اطراف می باشد. در کوه احد دو قبه به نام هاى «قبه هارون» و«قبة الثنايا» وجود دارد. همچنین شكافى (به شكل غارى بسيار كوچك) به ارتفاع حدود 3 متر و عرض 1 متر و عمقى به اندازه قامت يك انسان خوابيده در ارتفاع 50 مترى از سطح زمين در دامنه جنوبى كوه احد وجود داردكه طبق نقل، رسول الله (ص)در غزوه احد هنگامى كه مجروح شدند در آن مستقر گرديدند.

كوه ثور
از كوه هاى مكه است که داخل منطقه حرم و در سه كيلومترى مكه مکرمه (در جنوب شرقى مسجدالحرام) قرار دارد. اين كوه شاهد يكى از وقايع بسيار مهم تاريخى اسلام يعنى هجرت رسول اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) است. آن جناب براى مخفى نگاهداشتن مسير حركت خود از نظر تعقيب كنندگان به جاى حركت به سوى مدينه در همان شب اول ربيع الاول عازم غار ثور (در كوه ثور) شده و مدت سه روز در آنجا به سر بردند و تعقيب كنندگان رد پا، كه به دهانه غار آمده بودند با مشاهده تارى كه عنكبوتى به فرمان خداوند به دهانه غار تنيده بود، از ورود به غار منصرف شدند و حضرت به سلامت ماندند و در شب چهارم ربيع الاول راه مدينه را در پيش گرفتند. اين غار امروزه زيارتگاه مسلمانان است.
       
 كوه نور و غار حرا
جبل النور يا کوه نور، يکي از کوه هاي مقدس مکه مکرمه است که خداوند از طريق جبرئيل (ع) با رسولش براي اولين بار سخن گفت. جبل النور، را مي توان مهبط وحي دين اسلام دانست و همان مکاني است که غار حرا در بالاترين نقطه آن قرار دارد.
کوه نور در چهار کيلومتري شمال شرقي شهر مکه و درکنار راه منا به عرفات واقع شده است و مستقل از ديگر کوه هاي منطقه است. ارتفاع دهانه غار حرا در قله اين کوه نيز دو متر بوده و داراي 20/1متر عرض و حدود دو متر طول است. اين غار که در تاريخ اسلام مشهور است محل اعتکاف پيامبر اسلام از چند سال قبل از بعثت نيز بوده است. کوه نور  به نامهای دیگری از قبیل «جبل الاسلام» ، «جبل القران» و «جبل فاران» نیز معروف است.از ویژگی های این کوه می توان به مورد زیر اشاره کرد:

از طرف شمال كاملا به سوى كعبه است و دهانه ورودى و قسمت اوليه آن در اثر اشعه خورشيد همیشه روشن است.دهانه و ارتفاع آن به حدى است كه شخص متوسط القامه به خوبى و راحتى مى تواند از آن عبور كند و در آنجا نماز گزارد. از شگفتی های اين غار اين است که انتهاي آن کاملا به سوي مسجدالحرام است و در دهانه آن مي توان به سمت بيت المقدس نماز خواند.

كوه صفا
از كوه هاى مكه معظمه است که در جنب مسجدالحرام (مقابل كوه مروه) و در جانب زاويه شرقى خانه خدا قرار گرفته است. اين كوه كم ارتفاع در دامنه كوه عظيم ابوقبيس قرار دارد. كوه صفا نقطه شروع يكى از اعمال حج و عمره به نام «سعى» است. عمل سعى در فاصله بين دو كوه صفا و مروه به صورت هفت بار رفت و برگشت صورت مى گيرد. در دامنه اين كوه «دارالارقم» نخستين پايگاه تبليغى مخفى اسلام قرار داشت و بر فراز همين كوه در روز فتح مكه پيامبر(ص) پايان كار مشركين را اعلام فرموده و مهاجر و انصار را به اتحاد فراخواند. در تسميه نام كوه گفته اندکه صفا جمع صفاة است به معنى سنگ بدون گل و خاك كه صاف شده و خالص باشد.

كوه قعيقعان
این كوه در غرب شهر مكه و در مقابل كوه ابوقبيس و در سمت كوه مروه قرار دارد. می گويند در حادثه شق القمر نيمى از ماه بر كوه ابوقبيس و نيمى ديگر بر كوه قعيقعان ديده شد . مسجدالحرام در ميان اين دو كوه قرار دارد .

 كوه مروه
 این كوه در جنب مسجدالحرام و در مقابل كوه صفا در جنب زاويه شمالى خانه خدا در مكه قرار دارد.  اين كوه كم ارتفاع در دامنه كوه قعيقعان قرار دارد.كوه مروه نقطه پايان «سعى» در حج و عمره است . و در وجه تسميه آن گفته اند که  مفرد مرو است به معنى سنگ سخت و براق که از آن آتش افروزند.
با توجه به مطالب فوق می توان دریافت که کوهها  جایگاه مهمی در بین اعتقادات و تاریخ مردم هر منطقه دارند. توجه اهالی نواحی مختلف جهان به کوهها و ساختن افسانه ها در مورد بعضی از آنها همگی حکایت از این دارد که پیوندی دیرینه بین انسان و کوه وجود دارد.

منابع:
-    کوههای مقدس،مرتضی دزفولی، فصلنامه کوه شماره37
-    کتابخانه اینترنتی تبیان- دانستنيهايي از مكه
-    سایت: http://www.porsojoo.com/fa
-    کوههای مقدس و اساطیری- سایت آفتابAftab.ir
-    کوههاي مکه و رازهاي تاريخي آن ،سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی
-    مقاله ی “فسیل کشتی نوح” نوشته ی دکتر جاناتان گری، ترجمه ی کتايون افجه ای